Trao đổi
  • FRANCIS BACON (1561-1626): SỰ BÁO HIỆU PHƯƠNG PHÁP MỚI
    Thể loại: Bài dịch

    Francis Bacon không phải là nhà hiện đại, trừ phi theo nghĩa rộng sau: ông là người chống lại chủ nghĩa kinh viện*. Bacon là người của thời Phục Hưng, với sự phấn khởi đầy nhiệt tình, óc tưởng tượng xum xuê, song tinh thần phê phán lại yếu kém – những đặc điểm tổng quát đã để lại dấu ấn trên não trạng của thời đại này, vốn còn bị bao bọc trong không khí ma thuật và sự nhẹ dạ trước cái huyền diệu...

    Xem tiếp >>
  • 4 ĐỐI TƯỢNG CỦA LỊCH SỬ KHOA HỌC 1750
    Thể loại: Bài dịch

    Lịch sử tổng quát và luận chứng của khoa học và kỹ thuật bao gồm bốn đối tượng sau: những hiểu biết, những ý kiến, những tranh luận, và những sai lầm của chúng ta. Như lịch sử của những hiểu biết, lịch sử khoa học cho ta thấy sự phong phú, đúng hơn nữa, sự nghèo nàn thực sự của chúng ta. Một mặt, nó hạ nhục con người bằng cách trỏ vào sự ít ỏi của những hiểu biết mà hắn có; mặt khác, nó khuyến khích và nâng cao, hay ít ra là an ủi con người, bằng cách triển khai những ứng dụng đa tạp mà hắn đã có thể thực hiện từ một lượng nhỏ các ý niệm rõ ràng và chắc chắn.

    Xem tiếp >>
  • THÓI TỰ CHIÊM NGƯỠNG CỦA CON NGƯỜI TRƯỚC KHOA HỌC
    Thể loại: Bài dịch

    Lịch sử khoa học có thể được trình bày như một chuỗi những cuộc điều chỉnh về hình ảnh mà con người đã tự tạo ra, về thế giới và về bản thân mình. Ở đây, Sigmund Freud giải thích những phản kháng mà con người từng đưa ra nhằm chống lại một số khám phá khoa học, bằng thứ cảm thức nhục nhã mà hắn đã cảm thấy khi bị khoa học giáng vào thói tự chiêm ngưỡng của mình những chùy phủ định. Trong chiều hướng này, phân tâm học là chùy cuối cùng và nghiêm trọng nhất trong số những cảm thức nhục nhã đó.

    Xem tiếp >>
  • SỰ XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM
    Thể loại: Bài dịch

    Sự đề bạt môn vật lý lên hàng khoa học, theo nghĩa hiện nay ta hiểu từ này, gắn liền với một biến đổi sâu sắc trong cách quan sát và tra vấn tự nhiên. Bất chấp tinh thần khoa học đáng phục của họ, người Hy Lạp cổ đại chưa hề thực thi phương pháp thực nghiệm, ít ra một cách có hệ thống, và ta chỉ tìm thấy ở Hy Lạp một vài phác thảo hiếm hoi mà cái hoàn chỉnh nhất có lẽ nằm nơi những công trình của Arkhimêdês...

    Xem tiếp >>
  • VÌ MỘT LỊCH SỬ KHOA HỌC TOÀN DIỆN
    Thể loại: Bài dịch

    Ở đây, tôi chỉ muốn cân nhắc chương trình của một bộ môn lịch sử khoa học toàn diện, với giả định rằng nó là hoàn toàn khả thi. Một bộ môn như thế phải bao gồm vừa phần lịch sử tổng quát, vừa phần lịch sử chuyên biệt.

    Xem tiếp >>
  • «Ta chưa hoàn toàn hiểu một khoa học khi không biết lịch sử của nó»
    Thể loại: Bài dịch

    Quyển sách này không nhằm giảng dạy những định lý của cơ học. Thay vì một giáo trình, độc giả sẽ tìm thấy ở đây một công trình giải thích và phê phán được thúc đẩy bởi tinh thần chống siêu hình...

    Xem tiếp >>
  • Lịch sử của khoa học là vô ích cho sự tiến bộ của khoa học
    Thể loại: Bài dịch

    Là tiêu biểu cho những gì con người học được, khoa học chủ yếu là linh động trong biểu hiện của nó: thay đổi và hoàn thiện dần theo sự gia tăng của những tri thức đã thu đạt và tích lũy.

    Xem tiếp >>
  • Sự thiết yếu khoa học của lịch sử khoa học.
    Thể loại: Bài dịch

    Thật dễ  thấy rằng chỉ có một quan hệ ngoài mặt giữa việc nghiên cứu một khoa học theo phương pháp gọi là  lịch sử và sự hiểu biết thực  sự   lịch sử hiện thực của môn học này.  

    Xem tiếp >>
  • Một lịch sử khoa học thanh lọc khỏi những sai lầm của các học giả ?
    Thể loại: Bài dịch

    Như vậy, tôi trở về nguồn cội của từng Khoa học hay từng Kỹ thuật đặc thù, và không rời bỏ trình tự thời gian, theo dõi những bước tiến của nó.

    Xem tiếp >>
  • Lịch sử của khoa học hữu ích cho ngay chính sự tiến bộ của khoa học
    Thể loại: Bài dịch

    Thời còn là sinh viên tại Ecole Normale (Trường Sư phạm)*, tôi đã phải làm một bài giảng về nước oxy già (l ’eau oxygénée)[1], như chúng tôi đều vẫn phải lần lượt làm. Sách giáo khoa – loại «giáo lý» đáng ngưỡng mộ của khoa học thực nghiệm – đã cho biết mọi đặc tính vật lý của nó, cũng như những phản ứng mà chất thể này có thể tạo ra, v. v…

    Xem tiếp >>
  • Giá trị và tầm ảnh hưởng của lịch sử các khoa học
    Thể loại: Bài dịch

    Cho dù công lao của một Galilei, một Descartes, một Newton, một Darwin, một Pasteur là xứng đáng đến đâu, thực ra họ đều có ít tự do trong những sáng tạo của mình hơn là họ đã tưởng, và như chúng ta thường vẫn còn nghĩ. Bởi vì những công trình nghiên cứu của họ đều đã được triển khai trong lòng một quá trình tổng thể, «thiết yếu» ở nhiều khía cạnh, mà chính họ cũng không ngờ. Nhưng việc phân định chính xác phần nào là thiết yếu, phần nào là khoa học, thì đây là vấn đề phân tích khoa học những sự kiện, chứ không phải là vấn đề thảo luận triết học tiên nghiệm.

    Xem tiếp >>
  • Từ thần thoại sang khoa học nguồn gốc khoa vật lý
    Thể loại: Bài dịch

    Xác định danh nghĩa các tác giả xứ Milêtos* là điều không hiển nhiên. Để đánh giá chính xác sự đóng góp của họ vào đầu nguồn của triết học, phải bắt đầu bằng việc đặt họ trở vào cái khung của nền văn hóa Hy Lạp cổ xưa – một nền văn minh cơ bản dùng miệng.

    Xem tiếp >>
  • TỪ THUẬT GIẢ KIM SANG HÓA HỌC: SỰ CẦN THIẾT CỦA MỘT CUỘC CẢI ĐẠO TINH THẦN
    Thể loại: Bài dịch

    Nếu khoa học có khả năng phân biệt đúng với sai, nó phải là một cái gì đó khác hơn, so với loại thao tác của ma thuật hoặc kỹ thuật. Và nếu về điểm này sự mơ hồ còn kéo dài, thì đấy là do một hiểu lầm cũng dễ xua tan mà thôi.

    Xem tiếp >>
  • LỊCH SỬ CỦA KHOA HỌC TRONG LỊCH SỬ CỦA NỀN VĂN MINH
    Thể loại: Bài dịch

    Chỉ toàn bộ lịch sử của khoa học mới cho phép chúng ta đánh giá một cách chính xác sự tiến hóa của khoa học trong một thời đại hay trong một môi trường cụ thể. Thật vậy, điều thường xảy ra là, hoặc một môn học không còn được theo đuổi nữa trong khi một bộ môn khác lại tiến triển, hoặc nền văn hóa khoa học đã di chuyển trong không gian từ một dân tộc này sang dân tộc khác.

    Xem tiếp >>
  • SAI LẦM CỦA CÁC NHÀ KHOA HỌC XEM THƯỜNG LỊCH SỬ KHOA HỌC
    Thể loại: Bài dịch

    Tự họ, các học giả phân biệt lịch sử phát triển của môn học mà họ theo đuổi với công việc họ đang làm để đưa nó tới những bước phát triển mới. Sự phân biệt này là một trong nhiều hệ quả của sự chuyên môn hóa. Ở các học giả của thế kỷ thứ XVII và XVIII – ít chuyên môn hơn, nhưng không kém văn hóa hơn – dường như không có sự phân biệt trên.

    Xem tiếp >>
  • Nguyên nhân mục đích
    Thể loại: Bài dịch

    Hơn nữa, chúng ta đều thấy, có nhiều nguyên nhân khác nhau cho mọi chuyển biến trong tự nhiên, như nguyên nhân mà sự chuyển biến nhắm tới (nguyên nhân cuối cùng) và nguyên nhân từ đó nó xảy ra (nguyên nhân khởi động) chẳng hạn...

    Xem tiếp >>
  • Bốn loại nguyên nhân
    Thể loại: Bài dịch

    Khi Athenai nhường chỗ cho Alexandreia* như trung tâm văn hóa của thời cổ đại, mọi trước tác của Aristotelês đều được tập trung tại thư viện Alexandreia, và được Andronikos* ở đảo Rhodos (Hiệu trưởng của trường Lykeion* từ năm 58 đến năm 47 tCn) xuất bản tại đây...

    Xem tiếp >>
  • Vật thể rơi xuống hay bay lên theo định hướng tự nhiên của chúng
    Thể loại: Bài dịch

    Mọi khoa học đều dựa trên một số nguyên lý minh thị hay mặc thị được nhà bác học chấp nhận như hiển nhiên tuy không thể chứng minh...

    Xem tiếp >>
  • Nguyên nhân, Lý do, Ngẫu nhiên
    Thể loại: Bài dịch

    Các triết gia đã bàn luận rộng rãi về ý tưởng nguyên nhân, nhưng hầu hết đều chỉ quan tâm tới ý tưởng lý do của sự vật một cách hời hợt, như thể nhân dịp bàn thêm mà thôi, mặc dù chính ý tưởng lý do mới là tổng quát hơn, và thực sự là cái ý tưởng điều tiết mà ta phải lấy làm chuẩn mực cho cả ý tưởng nguyên nhân nữa, nếu muốn xác định phạm vi và quy định giá trị của nó...

    Xem tiếp >>
  • Nguyên nhân là sự kiện xảy ra trước, mà ta có thể nắm bắt và sửa đổi
    Thể loại: Bài dịch

    Nếu mọi việc đều xảy ra thường xuyên và định kỳ, nếu mọi biến cố cứ nối đuôi nhau xuất hiện mà không tùy thuộc vào ý chí của ta, thì ý nghĩ truy tìm nguyên nhân của chúng khó lòng đến trong tâm trí ta...

    Xem tiếp >>
  • Không phải quy luật nào cũng biểu hiện nguyên nhân một cách hiển nhiên
    Thể loại: Bài dịch

    Comte và các nhà thực chứng đã ngăn cấm việc truy tìm nguyên nhân; theo các vị, khoa học chỉ cần khám phá ra những quy luật xác định. Thế nhưng khoa học vẫn bước qua ngăn cấm này...

    Xem tiếp >>
  • Ngẫu nhiên như sự giao thoa của các chuỗi nhân quả độc lập
    Thể loại: Bài dịch

    Cho dù ta có thể xem số lượng các nguyên nhân hay chuỗi nhân quả đã góp phần đem lại một sự kiện là hữu hạn hoặc vô hạn, ý thức thông thường nói rằng có những chuỗi nhân quả liên đới (cái này ảnh hưởng tới cái kia), và có những chuỗi nhân quả độc lập với nhau (phát triển song song hay liên tiếp, nhưng cái này không ảnh hưởng chút nào, hay, đối với ta cũng như nhau thôi, không biểu thị một hiệu quả đáng kể nào tới cái kia)...

    Xem tiếp >>
  • Một trí thông minh «khá rộng» sẽ tiên đoán được tương lai một cách chính xác
    Thể loại: Bài dịch

    Tất cả mọi biến cố, ngay cả những cái có vẻ như không hề bị chi phối bởi các quy luật lớn của thiên nhiên do sự nhỏ bé của chúng, đều thuộc về cùng một loại sự kiện luật định cũng tất yếu như những vòng quay của mặt trời. Vì không biết những quan hệ ràng buộc chúng vào toàn bộ hệ thống vũ trụ, người ta từng cho rằng chúng tùy thuộc vào loại nguyên nhân cuối cùng, hoặc vào sự ngẫu nhiên...

    Xem tiếp >>
  • Học thức & Trí thức (II) : Lịch sử một trận phân thân
    Thể loại: Bài viết

    Bàn về sự xuất hiện của khái niệm «trí thức» trong bối cảnh lịch sử của nó (sau chiến bại của Pháp trong cuộc chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871) đòi hỏi một bài viết khá dài, bao gồm vừa sự tường thuật những diễn biến quan trọng trong hơn 10 năm, vừa sự trình bày một cuộc tranh luận lý thuyết, vừa sự giới thiệu các nhân vật mấu chốt trong một giai đoạn lịch sử của nước Pháp.

    Xem tiếp >>
  • Học thức & Trí thức (I) : Từ vụ án Alfred Dreyfus đến phiên xử Émile Zola
    Thể loại: Bài viết

    Bàn về sự xuất hiện của khái niệm «trí thức» trong bối cảnh lịch sử của nó (sau chiến bại của Pháp trong cuộc chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871) đòi hỏi một bài viết khá dài, bao gồm vừa sự tường thuật những diễn biến quan trọng trong gần 14 năm (trải qua 4 đời Tổng thống[1] và 13 đời Thủ tướng[2] của nền Đệ III Cộng hòa Pháp), vừa sự trình bày một cuộc tranh luận lý thuyết, vừa sự giới thiệu các nhân vật mấu chốt trong một giai đoạn lịch sử của nước Pháp.

    Xem tiếp >>
  • CHIỀU KÍCH LỊCH SỬ
    Thể loại: Bài dịch

    Khi thiên tài của Bacon ra công tóm tắt trong một bảng phân loại bách khoa những tri thức của nhân loại, và chỉ ra các kết hợp chính, ông ta đã sắp xếp chúng dưới ba loại hay hạng mục lớn: lịch sử, thi ca (văn học), và khoa học, tương ứng với ba năng lực chính của con người là trí nhớ, trí tưởng tượng, và lý trí...

    Xem tiếp >>
  • Lịch sử, «sàn diễn của những cá nhân vĩ đại»
    Thể loại: Bài dịch

    Lịch sử là sàn diễn của những cá nhân vĩ đại. Nhiệm vụ chủ yếu của tâm lý học là giải thích xem cuộc sống của xã hội đã được phản ánh trong việc giáo dục cá nhân như thế nào, còn nhiệm vụ của sử học...

    Xem tiếp >>
  • NGUYÊN DO HỌC LỊCH SỬ VÀ TRIẾT LÝ SỬ HỌC
    Thể loại: Bài dịch

    Cournot là nhà toán học của thế kỷ XIX đã đưa ra nhiều ý tưởng độc đáo liên quan đến lịch sử và triết lý sử học. Nhưng do sự tách biệt truyền thống giữa khoa học và triết học, cũng như tính đa dạng trong sinh hoạt tri thức của ông....

    Xem tiếp >>
  • SỰ LẠC QUAN CỦA AUGUSTE COMTE
    Thể loại: Bài dịch

    Giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX là thời vàng son của các triết lý lịch sử báo hiệu những ngày mai ca hát. Nhưng bao nhiêu hệ thống là bấy nhiêu «canh gà báo trượt rạng đông»!

    Xem tiếp >>
  • SÔKRATÊS CHỐNG TRÀO LƯU DU GIÁO CUỘC TRANH LUẬN ĐẦU TIÊN VỀ TRIẾT LÝ GIÁO DỤC Ở ATHENAI TRONG THẾ KỶ THỨ V tCn
    Thể loại: Bài viết

    Đây là bài dẫn nhập cho buổi tọa đàm tại Viện Nghiên cứu Phát triển Giáo Dục (IRED, 4 Bà Huyện Thanh Quan – Q. 3 Saigon), ngày 17-3-2012, có chỉnh sửa và khai triển, đồng thời được bổ túc bằng phần trả lời các câu hỏi của thính giả.

    Xem tiếp >>
  • Dụ ngôn của Saint-Simon (1819)
    Thể loại: Bài dịch

    Thử giả định rằng nước Pháp đột nhiên mất đi năm mươi nhà vật lý học, năm mươi nhà hóa học, năm mươi nhà sinh lý học, năm mươi nhà toán học, năm mươi nhà điêu khắc, năm mươi nhà văn, năm mươi thi sĩ, năm mươi họa sĩ, năm mươi nhạc sĩ… hàng đầu của mình...

    Xem tiếp >>
  • THẾ NÀO LÀ NGƯỜI TRÍ THỨC?
    Thể loại: Bài dịch

    Paul A. Baran là một nhà kinh tế học người Mỹ theo chủ nghĩa Marx. Tiểu luận The Commitment of the Intellectual (Sự Dấn thân của Người Trí thức), đăng trên nguyệt san Monthly Rewiew tháng 5 năm 1961, đã được dịch sang Pháp ngữ dưới tựa đề Qu’est-ce qu’un intellectuel trên tạp chí Partisans tháng 10 năm 1965. Trong bản dịch tiếng Việt này, một mặt, chúng tôi sử dụng bản gốc, tuy thường đối chiếu với bản Pháp văn và giữ lại tựa đề của bản sau như trên, mặt khác, chúng tôi cũng đặt thêm một số tiểu tựa cho dễ đọc, đồng thời bổ túc phần cước chú (có ký tên người dịch) khi thấy cần thiết...

    Xem tiếp >>
  • TRIẾT LÝ TƯ BIỆN LỊCH SỬ, TRIẾT LÝ PHÊ PHÁN SỬ HỌC
    Thể loại: Bài dịch

    Một dẫn nhập vào môn triết lý về sử phải bắt đầu bằng sự phân biệt hai loại nghiên cứu hoàn toàn khác nhau, tuy không phải hoàn toàn không liên hệ, và cho đến nay đều mang tên này.

    Xem tiếp >>
  • «Ta giải thích thiên nhiên, ta hiểu cuộc sống tinh thần» (Wilhelm Dilthey)
    Thể loại: Bài dịch

    Wilhelm Dilthey quan tâm  đến mối quan hệ giữa khoa học nhân văn (tâm lý học, xã hội học, sử học...) và khoa học tự nhiên (vật lý học, hóa học, sinh học. . .)  suốt sự  nghiệp của ông.

    Xem tiếp >>
  • NĂM VẤN ĐỀ TRIẾT LÝ PHÊ PHÁN SỬ HỌC
    Thể loại: Bài dịch

    Trong các chương sau đây, chúng tôi sẽ lần lượt xem xét năm vấn đề lớn từng được bàn cãi nhiều bởi các triết gia phê phán sử học, và ghi lại quan hệ giữa chúng với nhau. Để giải thích phần nào sự lựa chọn các vấn đề này, quy chiếu thêm về triết lý khoa học có thể là hữu ích.

    Xem tiếp >>
  • TỰ NHIÊN VÀ LỊCH SỬ
    Thể loại: Bài dịch

    Những lý do khiến ta quen tách rời các ngành khoa học nhân văn khỏi khối khoa học tự nhiên, rồi tập hợp chúng thành một khối biệt lập, bắt rễ từ trong thâm sâu của cái ý thức mà con người có về chính mình, và từ  cảm nhận về  tính toàn bộ  của nó.

    Xem tiếp >>
  • THẾ NÀO LÀ MỘT QUỐC GIA?
    Thể loại: Bài dịch

    Thế nào là một quốc gia? (Qu’est-ce qu’une nation) là bài trần thuyết do Ernest Renan* đọc tại Đại học Sorbonne, ngày 11 tháng 3 năm 1882.

    Xem tiếp >>
  • XÃ HỘI HỌC, DÂN TỘC HỌC hay NHÂN HỌC
    Thể loại: Bài dịch

    Tuy nhiên, vẫn đúng là khoa xã hội học gắn liền với người quan sát, trong mọi trường hợp. Ở thí dụ cuối cùng của chúng ta, rõ ràng là các chuyên ngành của xã hội học về đô thị, nông thôn, tôn giáo, nghề nghiệp, v. v… đều lấy xã hội của người quan sát hay một xã hội cùng loại hình làm đối tượng. Nhưng trong trường hợp của xã hội học tổng hợp hay xã hội học có xu hướng triết học, thái độ này cũng đúng không kém. Ở đây, nhà khoa học có thể mở rộng cuộc điều tra của mình đến những không gian kinh nghiệm lớn hơn của con người, thậm chí ông ta còn có thể nhắm tới việc diễn giải toàn bộ cái kinh nghiệm con người ấy.

    Xem tiếp >>
  • ĐỊNH NGHĨA BẢN CHẤT
    Thể loại: Bài dịch

    EUTHYPHRÔN : Tôi xem là sùng tín điều tôi làm ngày hôm nay chẳng hạn: truy tố trước công lý kẻ phạm tội giết người, xúc phạm đến những vật linh thiêng hay loại tội tương đương [5e], dù đấy là cha mẹ, anh em hay ai khá; bằng như không làm như vậy, tôi cho là báng bổ. Chịu khó nghe kỹ nhé, tôi sẽ trưng ra cho ông bằng chứng không thể phản bác rằng định nghĩa của tôi là đúng, là công chính, y hệt như tôi đã từng nói với bao người khác: đừng bao giờ nể nang kẻ xúc phạm đến thần thánh, bất kỳ là ai...

    Xem tiếp >>
  • SÔKRATÊS & PLATÔN TỪ ĐỊNH NGHĨA PHỔ QUÁT ĐẾN Ý THỂ
    Thể loại: Bài dịch

    Về Ý thể , trước hết chúng ta phải xem xét ngay chính học thuyết này, không phải trong tương quan với bản chất đặc thù của những con số, mà dưới cái hình thức qua đó nó đã được nhận thức bởi các triết gia đầu tiên tin rằng những Ý thể tồn tại.

    Xem tiếp >>
  • CÁI PHỔ QUÁT
    Thể loại: Bài dịch

    Trong cuộc tranh cãi về khái niệm phổ quát đã kéo dài suốt nhiều thế kỷ nay, thái độ của các nhà tư tưởng khác nhau có thể được xếp, đại loại, vào các quan điểm sau: phái hiện thực, với hai phiên bản cực đoan và ôn hòa; phái duy danh, cũng dưới hai hình thức cực đoan hay ôn hòa. Quan điểm hiện thực cực đoan, hay hiện thực kiểu Platôn, công nhận sự tồn tại của cái phổ quát bên ngoài những vật thể nhìn thấy được, nói cách khác, là bên cạnh những cá thể mà giác quan ta có thể cảm nhận được, nó còn công nhận thêm những cái phổ quát nữa. Từ quan điểm này, ta có thể nói rằng cái phổ quát «con người nói chung

    Xem tiếp >>
  • HÃY TỰ TU THÂN SỬA TÍNH
    Thể loại: Bài dịch

    Thưa quý công dân Athênai, chỉ vì thiếu kiên nhẫn chờ đợi thêm chút nữa, quý vị đã tạo cơ hội cho người đời bêu riếu nền cộng hoà; họ sẽ nói rằng quý vị đã giết Sôkratês, một người hiểu biết, bởi vì họ cũng sẽ nói tôi là người hiểu biết dù không đúng như thế để sỉ nhục quý vị nặng nề hơn nữa. Chỉ cần chờ thêm ít lâu, cái chết của tôi tự khắc sẽ đến, bởi vì nhìn xem, tôi đã ở vào tuổi gần đất xa trời rồi...

    Xem tiếp >>
  • CHĂN BÒ VÀ CHĂN DÂN
    Thể loại: Bài dịch

    Khi biết Kritias* đã sát hại rất nhiều người, Sôkratês bình luận: «Kẻ nuôi bò cứ để đàn bò của mình ngày càng ít ỏi và tiều tụy mà vẫn không chịu nhận rằng mình thuộc hạng chăn nuôi tồi tệ đã là chuyện lạ đời, nhưng kẻ đứng đầu nhà nước...

    Xem tiếp >>
  • ĐỒNG CẢM
    Thể loại: Bài dịch

    Từ tương đương với đồng cảm là empathy (Anh) hay empathie (Pháp). Dù xuất phát từ empatheia của Hy Lạp cổ đại (với nghĩa khác là đam mê, nhiệt tình), hay chỉ mới được nhà tâm lý học Anh-Mỹ G. G. Titchener (1867-1927) dịch từ Einfühlung của Đức trong khoảng thế kỷ XIX-XX, empathy chỉ sự hiểu biết người khác thông qua cảm thông nhờ cùng chia sẻ những tình cảm chung của con người, hay phương thức tìm hiểu kẻ khác bằng cách tự đặt mình vào chỗ của họ. Ngày nay, đồng cảm là khái niệm nền tảng của nhiều triết phái, cũng như của hầu hết các bộ môn khoa học nhân văn và xã hội.

    Xem tiếp >>
  • Sokratês (Karl Popper)
    Thể loại: Bài dịch

    Trở lại với ý nghĩa chính trị của vụ án Sôkratês , một mặt, Popper đối lập «loại xã hội ma thuật, hay bộ lạc, hay tập thể cũng được gọi là xã hội khép, với loại xã hội trong đó mỗi cá nhân phải đương đầu với những quyết định cá biệt là xã hội mở»; mặt khác, ông nhận diện chủ nghĩa toàn trị như «là đạo lý của loại xã hội khép...

    Xem tiếp >>
  • GIẢ THUYẾT VÔ THỨC (1915)
    Thể loại: Bài dịch

    Từ mọi phía, người ta tranh cãi cái quyền thừa nhận vô thức như một tập hợp tâm lý đặc thù và làm việc một cách khoa học[1] với giả thuyết này của chúng tôi. Chúng tôi chỉ có thể trả lời rằng giả thuyết vô thức là thiết yếu và chính đáng, rằng chúng tôi có rất nhiều bằng cớ về sự tồn tại của nó. [Giả thuyết] vô thức là thiết yếu, bởi vì những dữ kiện về ý thức còn vô cùng thiếu sót...

    Xem tiếp >>
  • Sokratês (Aristotelês)
    Thể loại: Bài dịch

    Trong đoạn văn này, rút ra từ tập XIII, phần 4 (lịch sử và phê phán hệ thống triết lý của Platôn) trong quyển Metaphysics của ông, Aristotelês xác định những đóng góp của Sôkratês cho triết học và khoa học. Có nhiều bản dịch tiếng Anh và tiếng Pháp của Metaphysics thuộc lĩnh vực công cộng trên Internet.

    Xem tiếp >>
  • Sokratês (Maurice Merleau-Ponty)
    Thể loại: Bài dịch

    Triết gia hiện đại thường là công chức và luôn là nhà văn, và để bù lại cho phần tự do mà hắn có được khi viết lách, thì ngay từ đầu, điều hắn phát biểu đã được đặt trong thế giới hàn lâm, nơi chọn lựa phải sống như thế nào đã mất đi tính mãnh liệt gay go, và cả cơ hội hay trường hợp tư duy cũng dễ bị che khuất. Không có sách báo thì không thể có được một sự linh hoạt nào đó trong hiệp thông, và chẳng có gì đ́ng nói chống lại sách báo cả. Nghĩ cho cùng, văn viết cũng chỉ là lời nói chặt chẽ hơn mà thôi.

    Xem tiếp >>
  • CHÂN DUNG TRIẾT GIA (II) KẺ CẦU TÌM CHÂN LÝ
    Thể loại: Bài dịch

    Trích dịch từ Apology of Socrates [20e-23c], theo bản tiếng Anh của Benjamin Jowett*, có đối chiếu với bản tiếng Pháp của Victor Cousin*.

    Xem tiếp >>
  • BỆNH THÙ GHÉT LÝ LUẬN
    Thể loại: Bài dịch

    Trích dịch từ Phaedo [89c-91c], theo bản tiếng Anh của Benjamin Jowett *, có đối chiếu với bản tiếng Pháp của Victor Cousin*.

    Xem tiếp >>
  • CHÂN DUNG TRIẾT GIA (I)
    Thể loại: Bài dịch

    Trích dịch từ Theaetetus* [172c-176b], theo bản tiếng Anh của Benjamin Jowett*, có đối chiếu với bản Pháp ngữ Théétète của Victor Cousin*.

    Xem tiếp >>
  • «Họ quan niệm con người trong thiên nhiên như một đế chế bên trong một đế chế» (Baruch Spinoza, Éthique)
    Thể loại: Bài dịch

    Phán trách này của Spinoza nhắm vào những người cảm thấy đau khổ trước tội ác, vì họ cho rằng tội lỗi là hệ quả của những quyết định tự do. Con người để lộ khả năng làm điều ác của mình, khi hắn đầu hàng sự cám dỗ.

    Xem tiếp >>
  • PHỤ LỤC V: NHÂN VẬT LỊCH SỬ VÀ HƯ CẤU

    Tốt nghiệp Trường Bách Khoa (1857), Louis André tiếp tục học quân sự tại Trường Pháo Binh và Công Binh ở Metz cho đến năm 1861. Với hàm Thiếu tướng, ông được bổ nhiệm Hiệu trưởng Trường Bách Khoa (1893), sau lại được Trung tướng Auguste Mercier điều động về chỉ huy quân đoàn đồn trú ở Le Mans (1897-1899), rồi sau khi lên cấp Trung tướng năm 1899, được Pierre Waldeck-Rousseau chọn làm Bộ trưởng Bộ Chiến tranh năm 1900.

    Xem tiếp >>
  • PHỤ LỤC IV: TÁC PHẨM KHOA HỌC, TRIẾT HỌC, VĂN HỌC

    Almagestum là tên La-tinh của bản dịch tiếng Ả Rập năm 813 (Al-Mijisti, do từ Hy Lạp μεγίστη = megistê, có nghĩa là cái vĩ đại, cái vĩ đại nhất), từ một trước tác có tên gốc là Mathêmatikê Syntaxis (Μαθηματικὴ Σύνταξις) của nhà thiên văn học Hy Lạp Klaudios Ptolemaios* (100-170). Do uy tín của bản dịch tiếng La-tinh trong thế kỷ thứ XII, tên Almagestum (Almagest, Almageste) được lưu giữ và phổ biến cho đến khi các bản sao chép từ bản gốc bằng tiếng Hy Lạp hiện về vào thế kỷ thứ XV...

    Xem tiếp >>
  • PHỤ LỤC II: BIẾN CỐ, ĐỊA DANH, THIẾT CHẾ

    Alsace (Elsass) và Lorraine (Lothringen) là 2 vùng đất nằm giữa sông Meuse (Maas) và sông Rhin (Rhine), trước kia thuộc về Thánh Đế Chế Roma Dân Tộc Đức (Saint Empire romain germanique = Heiliges Römisches Reich Deutscher Nationen, 962-1806), nhưng do tình trạng bị phân tán nên, đã bị Vương quốc Pháp lấy cớ sông Rhin là biên giới tự nhiên mà sáp nhập, giữa thế kỷ thứ XVI và XVIII, vào lãnh thổ của mình.

    Xem tiếp >>
  • PHỤ LỤC I: KHÁI NIỆM, TRƯỜNG PHÁI, HỌC THUYẾT

    Tạp chí và trường phái Annales (Biên niên hay Lịch sử) đã thống trị và đổi mới sâu sắc nền sử học của nước Pháp từ gần một thế kỷ nay, nhờ nhiều thế hệ sử gia xuất sắc. Lịch sử của nó – một trong những thành tựu lớn nhất về học thuật của nước Pháp – có thể được trình bày tóm tắt qua bốn giai đoạn dưới đây...

    Xem tiếp >>
  • GREEK TRANSLITERATION

    If you don't see the Greek characters, you need the font file named "Symbol", which is in the standard package of many versions of Windows and Mac OS. Two Mac users have reported that their browser, Safari, does not display the Greek letters, but with Internet Explorer it works....

    Xem tiếp >>
  • XIN LƯU Ý QUÝ ĐỘC GIẢ

    LƯU Ý CHUNG CHO CÁC LOẠI BÀI : 

    – Chỉ dấu * này trong các bài viết hay bài dịch dẫn về các phụ lục mà chúng tôi sẽ đưa lên mạng để giúp độc giả có thêm thông tin về những tác giả, tác phẩm, trào lưu, thiết chế, v. v… nói đến trong bài.

    – Do việc soạn thảo các phụ lục trên cần thời gian, bắt buộc phải có sự chênh lệch về thời điểm có thể tham khảo giữa các bài viết, bài dịch và những mục từ trong các phụ lục. Quý độc giả thông cảm.

    – Đề tài và mức độ phức tạp của bài viết hay bài dịch được ghi ở đầu bài, bên góc trái. C1 hướng về các bạn học sinh trung học, C2 về các bạn sinh viên đại học.

    – Các bài dịch đều do hoặc dịch giả, hoặc người biên tập của nhà xuất bản từ đấy bản dịch được rút ra đặt tựa.

    – Những cước chú do người dịch thêm vào sẽ được thông báo bằng  tên người dịch viết tắt.

    LƯU Ý CHO CÁC LOẠI PHỤ LỤC :

    – Được xây dựng nhằm giúp bạn đọc có thêm thông tin về những tác giả, tác phẩm, học phái, thiết chế… được giới thiệu trên trang mạng TLGD (có dấu *), các phụ lục sẽ được cập nhật mỗi tháng.

    – Ngoài trường hợp chỉ được ghi lại để không quên triển khai, các tác giả sẽ được giới thiệu ở nhiều mức độ, từ sơ lược nhất (tên họ + thời đại + môn học + tác phẩm) đến đầy đủ nhất, dựa trên hiểu biết của chúng tôi khi lập mục từ.

    LƯU Ý CHO PHỤ LỤC HY LẠP CỔ ĐẠI :

    – Được xây dựng để đi kèm các bản dịch nhằm giúp bạn đọc có thêm thông tin về văn hóa và lịch sử Hy Lạp cổ đại khi đọc những tác phẩm của các tác giả cổ Hy Lạp được giới thiệu, Phụ lục Hy Lạp Cổ đại này cũng sẽ được cập nhật (chỉnh sửa, triển khai, bổ sung) mỗi tháng.

    – Khi lập mục từ, mặc dù nói chung nguyên tắc là không dùng lại những dạng thường thấy trong các bản dịch tiếng Anh hoặc Pháp, mà dùng những dạng được tạo ra từ lối chuyển chữ[1] quốc tế (xem bảng chữ cái Hy Lạp đính kèm), chúng tôi vẫn buộc phải giữ lại một số ngoại lệ, phần lớn vì nếu thay đổi sẽ khiến độc giả ngỡ ngàng, do chúng đã trở thành quá quen thuộc.

    – Dưới đây là một số trường hợp đáng chú ý, cả thông lệ lẫn ngoại lệ:

    - H, h, êta, dùng thay vì ê: Hρα, Hêra thay vì Hra

    - K, k, kappa, dùng k thay vì c: Σωκράτης, Sôkratês

    - U, u, upsilon, dùng y thay vì u: physis thay vì phusis

    - F, f, phi, dùng ph thay vì f: sophia thay vì sofia

    - X, c, chi, dùng kh hay chΧάος, Khaos nhưng Χαρμίδης, Charmidês

    – Mặt khác, do việc xây dựng phụ lục này đã bắt đầu trước khi chúng tôi  quyết định dùng lối chuyển chữ quốc tế, nhiều từ ở đây còn mang dạng cũ trong các bản dịch tiếng Anh. Sự bất nhất này sẽ được chỉnh sửa dần. Hy vọng Phụ lục này (vẫn sắp xếp theo thứ tự la-tinh) sẽ giúp các bạn đọc về Hy Lạp Cổ đại với nhiều hứng thú hơn. Và mong quý bạn thông cảm với những thiếu sót còn đọng lại. 

    Nguyễn Văn Khoa

     


    [1] Transliteration = thay một chữ trong bản chữ cái Hy Lạp bằng một chữ trong bản chữ cái roman) theo chuẩn ISO quốc tế, gần với từ gốc hơn (Aριστοτέλης = Aristotelês, thay vì Aristotle hoặc Aristote).


    Mọi ý kiến phản hồi về bài viết, xin vui lòng liên hệ nhà văn Nguyễn Văn Khoa qua email: th3pln@gmail.com

    • Gérard xứ Cremona tại Trường dịch thuật Toledo
      Thể loại: Bài dịch

      Vì lòng yêu chuộng quyển Almagest [của Klaudios Ptolemaios], thứ tình cảm mà ông không nhận thấy ở người La-tinh, Gerard xứ Cremona tìm đến Toledo. Nhìn thấy sự phong phú của bao sách vở viết bằng tiếng Ả Rập trong mỗi môn học, và đau xót vì sự khan hiếm sách học – mà ông biết rõ tới mức độ nào – ở người La-tinh, ông cảm thấy bị thôi thúc phải làm công việc phiên dịch, và quyết học tiếng Ả Rập...

      Xem tiếp >>
    • VĂN HÓA: TỪ ĐỂ TRỞ SANG PHIÊN DỊCH
      Thể loại: Bài dịch

      Câu hỏi «Giá trị sẽ đi về đâu?», nhan đề của một tác phẩm Unesco vừa xuất bản trong đó tôi có đóng góp, là loại câu hỏi khiến ta rụt rè; tôi nghĩ tốt hơn nên kéo nó lại gần bằng câu hỏi sau «Những giá trị sẽ đi về hướng nào?». Vì vậy, tôi sẽ nói về những nẻo đường ta đi, các hành trình, lộ trình, những nơi ta có thể nhẩn nha, tiến tới, trở lui – một con đường chứ không phải là một nơi chốn...

      Xem tiếp >>