KHOA HỌC: TRẬT TỰ TRÌNH BÀY & THỨ TỰ KHÁM PHÁ (J.-S. BAILLY, 1779)
Đưa lên mạng ngày 07-01-2020
Từ khóa: Khoa học – Lịch sử
C1


TRẬT TỰ TRÌNH BÀY CÓ HỆ THỐNG,
THỨ TỰ KHÁM PHÁ TRONG THỜI GIAN
(1779)

Tác giả: Jean-Sylvain Bailly[1]
Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

*

Mỗi khoa học là tổng số những sự thật; kết nối những sự thật này, trình bày chúng có trật tự, từ cái đơn giản đến cái phức tạp nhất, là mục đích của các nguyên lý. Nhưng trật tự trình bày chuỗi sự thật này không phải là thứ tự theo đó chúng từng được khám phá; các nguyên lý mô tả một Khoa học đã được thực hiện và xây dựng – ở đây, chúng ta báo cáo công trình và những tiến bộ của việc xây dựng. Thế nhưng thiên nhiên không hề tự triển khai một cách lớp lang cho mắt ta nhìn, nó chỉ để lộ từng lúc cho ta thấy từng bộ phận, và những động tác, hệ quả phức hợp nhất của nó là những thứ được nhận thấy trước tiên. Khởi đầu, các hành tinh xuất hiện như đang quay quanh Trái đất; không gì kì quặc và bất thường hơn là những chuyển động của chúng; và ta phải mất hằng bao thế kỷ mới phát hiện ra cái trung tâm thật sự của các chuyển động này để nhận thức chúng như trong hiện thực. Sự bố trí của các thiên thể là một trong những sự thật được giảng dạy trước tiên, nhưng lại là một trong những sự thật cuối cùng con người học được. Như vậy, cái trật tự mà chúng ta gán cho sự vật không hề là thiết yếu đối với thiên nhiên; trật tự này là cách thức chúng ta nhìn, và là cái phương pháp thuận lợi nhất, cho sự yếu kém về khả năng quan niệm của chính ta. Giống như các nguyên lý, lịch sử [môn học] cũng triển khai những tri thức của chúng ta, nhưng theo một trật tự trái ngược; nó cho thấy thiên nhiên như người đời đã nhìn thấy, bao la và phức tạp lúc đầu, sau đó ngày càng trở nên đơn giản hơn nhờ những công lao tìm hiểu của con người, suốt bao thế kỷ chồng chất. Nhưng lịch sử sẽ không làm đầy đủ bổn phận nếu chỉ phơi bày những sự thật được phát hiện, nó còn phải vẽ ra những khó khăn, đặc biệt là phải đo đếm, đánh giá những nỗ lực và phương tiện. Đây không còn là sự mô tả chi tiết và ngăn nắp một lãnh địa rộng lớn như ta thấy trong các nguyên lý; đây là câu chuyện về cuộc hành trình trên một con đường khúc khuỷu kín mít những chướng ngại, và chúng chỉ nhường bước trước lòng dũng cảm với sự khôn khéo và tháo vát. Ở đây, thành công chỉ đạt được sau nhiều vấp ngã, các nỗ lực chỉ được đền bù sau bao vất vả vô ích. Nhiệm vụ đầu tiên của sử gia là phải trung thực; ông không được che giấu những cái dở, cái sai ở người hùng của mình: sự thảm hại cũng như sự vĩ đại của ta đều thuộc về lịch sử của chính ta. Do đó, chúng ta sẽ được tha thứ khi phải liệt kê trong chi tiết những ý tưởng ngớ ngẩn, phi lý đã đi trước sự thật, và đôi khi trộn lẫn bóng tối của chúng vào ánh sáng chân lý. Ở đây người hùng là trí tuệ con người, nên chúng ta phải chỉ ra những lầm lẫn, thậm chí những sai trật, cùng lúc với sự vinh quang của nó. Lịch sử khoa học là bức tranh về những yếu kém, nghị lực và năng lực  của tinh thần con người. 

Jean-Sylvain Baillya
Lịch Sử Thiên Văn Học Hiện Đại
(Histoire de l'astronomie moderne,
Paris, 1779, q. I, tr. XI-XII).


[1] Jean-Sylvain Bailly (1736-1793): nhà thiên văn, toán học, và nhà lãnh đạo chính trị trong thời kỳ đầu của cách mạng Pháp. Ông từng làm thị trưởng Paris (1789-1791), và cuối cùng bị xử chết chém trong thời kỳ Khủng Bố. Tác phẩm chính: Histoire de l’astronomie ancienne… (1775, 1781); Histoire de l’astronomie moderne (2 q., 1778–1783); Histoire de l’astronomie indienne et orientale… (1787); Essai sur les fables (1798); Mémoires d’un témoin de la Révolution (1804).